Podstawy prawne

Zgodnie z rozumieniem ustawy (Dział I, art. 2) wolontariusz to „osoba, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach określonych w ustawie”.

(Dział III, rozdział 1, art. 42 ust. 1) Podmioty, które mogą współpracować z wolontariuszami — zwane w ustawie „Korzystającymi” — są ściśle określone. Są to: organizacje pozarządowe, organy administracji publicznej, jednostki organizacyjne podległe administracji publicznej (m.in. szkoły) z wyłączeniem prowadzonej przez te organy działalności gospodarczej oraz podmioty lecznicze. W Dziale I art. 3 ust. 3 wymienione są dodatkowo: osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jak i stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego.

Niemożliwe jest korzystanie z pracy wolontariuszy przez podmioty prowadzące działalność gospodarczą oraz osoby prywatne.

(Dział III, rozdział 1, art. 43) „Jeżeli odrębne przepisy tego wymagają, wolontariusz powinien posiadać kwalifikacje i spełniać wymagania”. Przepis ten oznacza w praktyce, że tylko w nielicznych przypadkach wolontariusz musi legitymować się konkretnymi kwalifikacjami. Większość działań, do których zapraszani są wolontariusze, nie wymaga udokumentowania doświadczenia.

Korzystający nie ma formalnych narzędzi, by egzekwować od wolontariusza wykonanie obowiązków. Szansa na długofalową współpracę zwiększa się, gdy Korzystający zadba o przygotowanie konkretnych zadań, wprowadzenie wolontariusza w organizację oraz pozostawanie z nim w kontakcie.

Współpraca z wolontariuszem przynosi organizacji lub instytucji wiele korzyści. Pomimo tego, że jest bezpłatna, wiąże się z kosztami: trzeba wykonać konkretną pracę, by przygotować się do współpracy z wolontariuszem oraz koordynować jego działania.

1. Potwierdzenie na piśmie treści porozumienia oraz zaświadczenie o wykonywanych działaniach na żądanie wolontariusza (Dział III, rozdział 1, art. 44 ust. 2). Jest to obowiązek bezwzględny.
2. Pisemna opinia o współpracy z wolontariuszem (Dział III, rozdział 1, art. 44 ust. 3). Korzystający ma wybór, czy wystawi taki dokument. Może być on formą podziękowania za to, co wolontariusz wniósł do organizacji lub instytucji.
3. Jeśli współpraca trwa powyżej 30 dni, należy podpisać porozumienie o współpracy (Dział III, rozdział 1, art. 44 ust. 4). Więcej w sekcji Porozumienie.
4. Informowanie o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami (Dział III, rozdział 2, art. 45 ust. 1 pkt 1). Należy wcześniej przemyśleć, w jakich warunkach będzie pracował wolontariusz i z jakimi sytuacjami może się spotkać. Szczególnie dotyczy to pracy z ludźmi lub przy masowych wydarzeniach, gdzie mogą zdarzyć się nieoczekiwane sytuacje.
5. Zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (Dział III, rozdział 2, art. 45 ust. 1 pkt 2). Organizator powinien przygotować warunki pracy oraz narzędzia niezbędne do wykonania zadania.
6. Pokrycie kosztów szkoleń rozwojowych (Dział III, rozdział 2, art. 45 ust. 1 pkt 3) oraz innych niezbędnych kosztów związanych z wykonywaniem świadczeń na rzecz Korzystającego (Dział III, rozdział 2, art. 45 ust. 2). Korzystający może opłacić szkolenie lub znaleźć bezpłatną ofertę szkoleniową, która wesprze wolontariusza w wykonywaniu obowiązków. Jeśli do wykonania zadania potrzebuje on materiałów niedostępnych w organizacji, Korzystający ma możliwość je zakupić — to jednak do niego należy decyzja, czy i w jakiej kwocie chce na ten cel wydatkować.
7. Wolontariusz może zrzec się kosztów wymienionych w punkcie 6 (Dział III, rozdział 2, art. 45 ust. 3).
8. Świadczenia zdrowotne (Dział III, rozdział 2, art. 46 ust. 1). Korzystający może opłacić świadczenia zdrowotne, jeśli wolontariusz nie jest nimi objęty z innego tytułu. Jest to jednak aktywność dobrowolna, nie obowiązek.
9. Ubezpieczenie OC (Dział III, rozdział 2, art. 46 ust. 6). Nie jest to obowiązek Korzystającego, jednak bywa ważne, kiedy wolontariusz odpowiada za inne osoby (dzieci, osoby zależne). Objęcie ubezpieczeniem OC podnosi jego poczucie bezpieczeństwa.

Porozumienie o współpracy to dokument, który podpisujecie po wcześniejszym wynegocjowaniu warunków. Ważne, żeby do każdego porozumienia podejść indywidualnie, uwzględniając zarówno potrzeby organizacji, jak i możliwości danego wolontariusza. Obowiązkowo należy je podpisać przy współpracy powyżej 30 dni kalendarzowych.

Umowa cywilnoprawna, która reguluje współpracę pomiędzy korzystającym a wolontariuszem, nazywana jest zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie porozumieniem. W porozumieniu określony jest zakres, sposób i czas wykonywania przez wolontariusza świadczeń (art. 44 ust. 1).

Jeśli porozumienie między stronami zawierane jest na okres do 30 dni, może być zawarte w formie ustnej lub pisemnej. Natomiast gdy świadczenia wolontariusza wykonywane są przez okres powyżej 30 dni, porozumienie powinno być sporządzone na piśmie (art. 44 ust. 4).

Porozumienie powinno zawierać również zapis o możliwości jego rozwiązania. Oznacza to, że zarówno wolontariusz, jak i korzystający mogą rozwiązać umowę. Dobrą praktyką jest rozwiązanie porozumienia w formie pisemnej.

W sytuacji, kiedy wolontariusz jest osobą niepełnoletnią, należy też uzyskać zgodę rodziców lub opiekunów na wolontariat takiej osoby w organizacji. Taki zapis można dodać do treści porozumienia.

Warto również pamiętać, że korzystający na żądanie wolontariusza ma obowiązek wydać pisemne zaświadczenie o wykonywaniu świadczeń, w tym określające ich zakres. Wolontariusz może również poprosić o pisemną opinię o wykonywanych przez siebie zadaniach, zawierającą np. ocenę jakości jego świadczeń, predyspozycji czy charakteru.

Wolontariusz ma prawo być ubezpieczony od następstw nieszczęśliwych wypadków, jakie mogą mu się przytrafić podczas wykonywania świadczeń. Zgodnie z ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w sytuacji gdy wolontariusz wykonuje świadczenia przez okres nie dłuższy niż 30 dni, a także wtedy gdy porozumienie zawarte jest na czas nieokreślony, korzystający ma obowiązek zapewnić wolontariuszowi ubezpieczenie NNW. Oznacza to konieczność wykupienia przez organizatora wolontariatu ubezpieczenia w firmie ubezpieczeniowej.

Gdy wolontariusz wykonuje świadczenia na rzecz korzystającego przez okres dłuższy niż 30 dni, wówczas przysługuje mu ubezpieczenie na podstawie ustawy z dnia 30 października 2002 r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz.U. z 2002 r. Nr 199, poz. 1674). W tej sytuacji korzystający nie musi ubezpieczać wolontariusza od następstw nieszczęśliwych wypadków. Szczególnym rodzajem sytuacji jest delegowanie na mocy porozumienia wolontariusza na terytorium innego państwa, na obszarze którego trwa konflikt zbrojny, wystąpiła klęska żywiołowa lub katastrofa naturalna. W tym przypadku korzystający ma obowiązek ubezpieczyć wolontariusza na wypadek następstw nieszczęśliwych wypadków, a także zapewnić ubezpieczenie kosztów leczenia podczas pobytu za granicą (art. 46 ust. 4).

Korzystający może, ale nie musi zgłaszać wolontariusza do ubezpieczenia zdrowotnego, jeżeli nie jest on objęty takim ubezpieczeniem z innego tytułu (art. 46 ust. 1). Jeżeli korzystający podejmie decyzję o tym, aby ubezpieczyć wolontariusza, wówczas będzie zobowiązany zgłosić go do ubezpieczenia w Narodowym Funduszu Zdrowia, podpisać umowę z NFZ oraz opłacać składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wysokość tych składek obliczana jest od podstawy wymiaru odpowiadającej najniższemu wynagrodzeniu. Korzystający odprowadza składki do NFZ za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Ubezpieczenie OC to rodzaj ubezpieczenia dodatkowego, którego istotą jest możliwość ubezpieczenia się na wypadek, gdyby wskutek działań wolontariusza jakaś osoba poniosła szkodę. Korzystający może, ale nie musi zapewnić wolontariuszowi takie ubezpieczenie w zakresie wykonywanych przez niego świadczeń.